Verdwijnpijn: het mooiste woord voor het naarste gevoel

Het is een liefdesverklaring. Eentje die precies een jaar omvat. Hij vertelt dat hij zich angstig voelt, omdat hij gaat verliezen waar hij zo zielsveel van houdt.

Een jongensdroom die uitgroeide tot een loopbaan
Radio vindt hij al heel lang iets magisch. Op achtjarige leeftijd wist hij dat hij ooit in dat kastje zou kruipen. Ook het pseudoniem Frits Spits bedacht hij toen. Dat dit zou leiden tot een loopbaan van 52 jaar, kon hij niet overzien. Ik lees het in het dagboek dat hij een jaar lang schreef toen hij had besloten dat 2025 zijn laatste radiojaar zou worden. Nog nooit eerder kwam ik zo’n boek tegen. Ik vraag me af: hoe doe je dat? Hoe neem je afscheid van je werk waaraan je zegt mateloos verslingerd te zijn?

Waarom stoppen nooit simpel is
In zijn inleiding lijkt hij resoluut: hij heeft besloten dat het afgelopen moet zijn. De reden is dat het hem steeds meer energie kost om het wekelijkse radioprogramma De Taalstaat te maken. In de zin daarna sluipt meteen de onzekerheid binnen. Natuurlijk weet hij niet zeker of dit wel het juiste moment is, maar ach, wat is zeker in dit leven? Het is een dubbelheid die ik telkens zie terugkeren. Al lezende ontdek ik een andere kant van die professionele, zeer ervaren radiopresentator.

Het jaar waarin de klok anders tikt
Hij mijmert over zijn lange loopbaan en over zijn leeftijd. In dit laatste werkjaar wordt hij 77. Met het ouder worden verandert zijn blik op het fenomeen tijd. Toen hij achttien was, dacht hij dat het niet op kon. Het leven strekte zich als een zee voor hem uit, in de verste verte was geen eindpunt te bekennen. Nu hij ouder wordt, nu hij ouder is, ziet hij dat eindpunt wel. Het besef van verlies beangstigt hem.

Als het weggeduwde gevoel toch wint
Door het dagboek heen zie ik die gevoelens van angst opduiken. Zodra hij erbij stilstaat dat hij voor de laatste keer zijn verjaardag met collega’s viert, wil hij die gedachte wegduwen. Hij moet er niet aan denken dat zijn werk ophoudt. Het doet hem pijn als hij zich realiseert dat het toch gaat gebeuren. Hij raakt van slag, denkt soms vast te lopen en vindt het stoppen naar. Een gevoel van onbestemdheid overvalt hem.

Het gesprek dat alles concreet maakte
Soms is hij om onverklaarbare redenen – althans, volgens hemzelf – doodmoe. Dan wil hij vroeg naar bed om even alles te vergeten. Dat gebeurt na het gesprek in februari met zijn leidinggevenden waarin hij vertelt dat hij gaat stoppen. Hij beschrijft hoe hij zich had voorgenomen om niet emotioneel te worden, maar toch gebeurt het. De beslissing valt hem zwaar. Thuis vraagt hij zich af of het misschien pas nu tot hem doordringt dat hij echt gaat stoppen. Hij moet ontzettend wennen aan “dat verschrikkelijke idee” en troost zich met een liedje.

Je werk als schuilplaats
Het is aangrijpend om te lezen dat ook in de maanden daarna de emoties blijven komen. Hij voelt zich niet in evenwicht en beschrijft hoe hij blijkbaar niet kan loslaten wat hij weet dat de enige juiste beslissing is. Ik lees hoe hij uit alle macht probeert om de emotionele demonen de baas te worden. Hij lijkt zich nog meer onder te dompelen in zijn werk. “De tijd vliegt voorbij als die in dienst staat van het programma. Het zijn juist de lege uren die volstromen met gedachten die me onzeker maken.”

Een woord verzinnen om te ontsnappen
In april bedenkt hij een woord voor wat hij voelt. “Ik vecht tegen verdwijnpijn, een zeurend iets wat ik ervaar als ik bedenk dat mijn radiowerk ophoudt. Ik vind het vooral een mooi woord, wat het beschrijft is minder.” Ik herken de typische Frits Spits-benadering. Hij voelt van alles, wil het hier eigenlijk niet over hebben, omdat hij dat sentimenteel gedoe vindt en zoekt dan een manier om ermee om te gaan. Een nieuw woord bedenken, een mooi boek lezen of een jonge artiest ontdekken die hem inspireert.

Twee werelden tegelijk
Zijn woorden lijken die innerlijke kant te verstoppen, al vraag ik me af of hij zich dat bewust is. Er zijn dagen die “niet meevallen”, dagen waarop hij beseft dat het ongetwijfeld de laatste keer is dat hij … en dit niet verder benoemt. Op andere plekken omschrijft hij regelmatig last te hebben heeft van “een soort dubbele bewustwording. De ene gewaarwording bevat het gewone dagelijkse leven, (…), maar die andere, die is raar. Daarbij lijkt het alsof ik een nieuwe wereld heb betreden. Een wereld waarin ik de weg niet ken en ook niet weet wat ik er kan verwachten.”

Leeftijd en loopbaan, hand in hand
Dan maakt hij toch de verbinding naar waar hij nu staat: “… ik geloof dat mijn bewustzijn een transformatie ondergaat die ongetwijfeld te maken zal hebben met het naderende einde van mijn carrière en misschien ook met mijn leeftijd”. Daar raakt hij wat mij betreft de essentie. Als je zo’n lange loopbaan gaat afsluiten, als je gaat stoppen met wat 52 jaar de kern was van je bestaan en van jezelf, is het niet vreemd als je diepe vervreemding voelt.

Rationeel de emotie wegpoetsen
Zelf begrijpt hij dat niet. “Alsof ik naast mezelf loop, ik kan het niet anders omschrijven. Maar daar wil ik het verder bij laten. Omdat ik het zelf niet snap.” Hij zet rationeel alles in om dat dubbele gevoel te laten verdwijnen. “Het gezeur over mijn naderend afscheid moet afgelopen zijn, ik wil het blijmoedig tegemoet gaan, zonder sentimentaliteit.”

September: het geheim wordt publiek
Als in september alles in gang wordt gezet om zijn afscheid publiekelijk bekend te maken, slaapt hij slecht. Hij leest het communicatievoorstel en raakt van slag. De dagen voordat het persbericht verschijnt, is hij “voor het eerst in zijn leven (…) onzeker over de teksten die ik schrijf”. En bij de gedachte aan het persbericht schrijft hij: “Ik voel me daar toch een beetje raar van. Het is net alsof mijn leven tot stilstand gaat komen, dat er geen toekomst meer is. Dat ik geen rol meer speel in de samenleving. Niet dat dat erg is, dat is het niet, maar ik weet nu nog niet of ik die nieuwe positie toch nog op een manier kan invullen waarvan ik zelf denk dat hij nuttig is. Dat wil ik wel heel graag”.

Verlegen worden van erkenning
De vele reacties op het persbericht overstromen hem. Het maakt hem beduusd. Hij is er heel dankbaar voor, maar weet zich geen raad met al die geweldige complimenten. In zijn programma vertelt hij dat zijn stopbesluit hem natuurlijk aan het hart gaat, maar dat hij zeker weet dat zijn luisteraars dat zullen begrijpen. “Ik ben al elf jaar over de pensioendatum. Ik voel dat het er tijd voor is.”

Tranen tussen de vragen
In oktober kosten de programmavoorbereidingen hem moeite. “Opeens barst ik in tranen uit als ik de vragen uitschrijf.” Hij realiseert zich dat hij moet bijkomen van alles wat er de afgelopen weken is gebeurd en wat hem in de nabije toekomst staat te wachten. De herfsttijd kleurt de herinneringen die zich aan hem opdringen. Een tekst uit een nieuw theaterprogramma beklemtoont voor hem de onvermijdelijkheid die het begrip tijd in zich draagt. Ik citeer de regels die hij opschrijft. De woorden zijn levenswijs en raken ook mij.

Vooruit
Tijd gaat alleen maar vooruit
Nog nooit is er op aarde één seconde
Gevonden
Die achterwaarts verstreken is
Tijd is een net dat zich achter ons sluit
Je kunt maar één kant op:
Vooruit
Tekst: Jan Beuving, uit het theaterprogramma Vooruit van Simone Kleinsma en Paul Groot.

Niet meer zelf het stuur in handen
November voelt voor hem als “een snelweg (…) waar ik niet langer zelf degene ben die de snelheid bepaalt”. Alle aandacht en activiteiten rond zijn afscheid worden hem te veel. Ze maken hem onrustig en doodmoe. Voortdurend prikken er tranen achter zijn ogen. Al die vragen ontregelen hem en hij krijgt steeds meer last van wat er om hem heen allemaal gebeurt.

Het feestje dat bijna niet lukte
In zijn allerlaatste radiomaand probeert hij zo nuchter mogelijk te blijven, al huivert hij als hij naar de kalender kijkt. Kort voor de laatste, feestelijke uitzending loopt hij de studio binnen en hoort muzikanten repeteren. Hij moet moeite doen om zijn tranen binnen te houden en voelt zich ineens wankelen. Professioneel roept hij zichzelf tot de orde. ““Dit moet niet”, besef ik onmiddellijk. Het is alsof ik vervolgens de stem van mijn moeder hoor: “Flink zijn, Fritsje”. Die stem helpt.” Tijdens de uitzending gaat alles als vanzelf, de tijd lijkt niet te bestaan.

Van radiomaker naar iets nieuws
De dag na de uitzending is hij weer een nuchtere observator. ”Het wordt gewoon zondag.” Maar in de laatste melancholieke decemberdagen van 2025 beseft hij, dat wat jaren voor hem vanzelfsprekend is geweest, nu eindigt. Op oudejaarsdag vraagt hij zich af of hij bang is voor het zwarte gat. Zijn antwoord is opnieuw een mengeling van gevoel en verstand: “Nee, het voelt eerder vreemd. Ik weet dat ik me moet aanpassen aan mijn nieuwe status, die van gepensioneerde. Het woord proeft oud, in absolute cijfers ben ik dat ook. Maar tegelijkertijd weet ik dat in mijn hoofd zich een heel ander tijdsbesef heeft vastgezet. Beter nog, tijd is voor mij abstract geworden, heeft geen begin meer, wel een lang eind, hoop ik.”

De laatste bladzijde van een liefdesverklaring
Dan start het nieuwe jaar. “Ik vind het toch elke keer wel weer een moment. Nu zeker. Ik besef dat nu aanbreekt waar ik nooit over heb willen nadenken. Misschien is het wel een paradijs.” Het dagboek eindigt met alle lezers het aller, allerbeste te wensen.

Nemen we echt de tijd voor afscheid?
Het is indrukwekkend en ontroerend om te lezen hoe Frits Spits zijn laatste werkjaar beleeft. Het roept bij mij de vraag op: staan we genoeg stil bij wat het betekent om deze levensfase af te sluiten? Nemen we daar de tijd voor? Hebben we daar het lef voor? Ik aarzel.
Neem jij de tijd om stil te staan bij grote overgangen? Of duw je ze liever weg? Deel je gedachten hieronder.

Extra
In het blog Nieuwsgierigheid als sleutel tot een lange loopbaan ontdek je meer over Frits Spits, als mens en als professional.

Bronnen
Frits Spits: Mijn laatste radiojaar – Over muziek en taal, over de liefde en het leven
Uitgeverij Luitingh-Sijthoff
ISBN 978 90 210 5961 7

Robert Heukels: Frits Spits: 'Mijn zoon zei: papa, je hebt geen hobby’s, dus blijf maar wat doen’. Op PlusOnline, 9 juni 2026.
Nooit meer slapen: Frits Spits (radiomaker en presentator). NPO Radio 1, 27 mei 2026.
Stefan Raatgever: Frits Spits neemt afscheid van de radio: ‘De luisteraars vertrouwden hem blind, dat is het ultieme dat je als dj kunt bereiken’. In: Het Parool, 24 december 2025.
Marije Veerman: Radiocoryfee Frits Spits (78): ‘Ik wil loskomen van het beeld dat tijd bestaat uit dagen die je van een kalender scheurt’. In: weekendmagazine AD/Mezza, voorjaar 2026.

► Fotocredit
Bovenrand: onbekend account op Pixabay
In blog:
* eerste foto: eigen foto
Kunstwerk Black Kites (Bird of III Omen) (2010-2012) van Arturo Hernándes Alcázar (Mexico, 1978), tentoonstelling Stilte in de storm bij museum Voorlinde (2026). Vuilniszakken, brokstukken, touw, nylon.
Toelichting uit de tentoonstellingscatalogus:
Een onheilspellende wolk van zwarte vliegers. ‘Deze installatie is een waarschuwing, een voorbode van verandering’, zegt Arturo Hernándes Alcázar. Volgens de kunstenaar werd Mexico in 2010 overspoeld door geweld door de strijd tegen en tussen drugskartels. Hij gebruikte toen een deel van deze vliegers tijdens een performance bij een nationaal monument ter herdenking van de Mexicaanse onafhankelijkheidsoorlog (1810-1821). Tijdens die oorlog kondigden rebellen met vliegers geheime bijeenkomsten aan. Tweehonderd jaar later reageerde de Mexicaanse politie even afwijzend op de vliegers als destijds de Spaanse overheerser; binnen een halfuur werden ze neergehaald. De sporen daarvan zijn nog zichtbaar. Arturo bevestigde de vliegers aan brokstukken van een verlaten gebouw dat spontaan nabij zijn atelier instortte. ‘Het gedreun van die moderne cementstenen als een laatste projectiel. Het zijn resten van de moderniteit, omgevormd tot wapen.’

* tweede foto: onbekend account op Pixabay