Loyaliteit aan je werkgever of aan de samenleving?

Voor sommigen is hij een held. Voor anderen een ongehoorzame ambtenaar. Voor mij is hij een ambtelijke held die met verantwoordelijkheid handelt naar zijn waarden en overtuigingen.

De ambtenaar die niet kon zwijgen
Er zijn situaties die bij mij als voormalig juridisch ambtenaar om aandacht schreeuwen. Zeker als het gaat om werkgebieden waar ik enige kennis over heb. Ik spits de oren als ik de Chief Privacy Officer van een ministerieel agentschap hoor zeggen dat hij zich grote zorgen maakt. Een hoge ambtenaar die de media opzoekt en bezig is met een rechtszaak tegen zijn werkgever – wat is er in hemelsnaam aan de hand?

Privacy te koop?
Ik luister, kijk en lees. Mijn ontdekkingstocht brengt in beeld dat het gaat om de effecten van een geplande bedrijfsovername. O jee, denk ik meteen. Het vrije marktdenken heeft een heilige status in Nederland, maar is lang niet altijd gekoppeld aan een goede ambtelijke inbedding. Ik word onrustig als het lijkt alsof de privacy van miljoenen Nederlanders op het spel staat.

Doorsturen, hopen, wachten ... vergeefs
Nieuwsgierig geworden wil ik meer weten. De meneer in kwestie waarschuwt voor grote maatschappelijke risico’s. Hij heeft alles netjes opgeschreven in een advies en doorgeleid naar de hoogste departementale professionals. Daar is het blijkbaar niet als welkome post ontvangen en in een bureaula gestopt. Hij probeerde op allerlei manieren om in gesprek te komen met de bewindslieden, maar zonder resultaat. Als ambtelijk adviseur lik je dan je wonden, verzeker je je ervan dat het stuk in de digitale archieven is opgenomen en ga je over tot de orde van de dag. Althans, dat is de bedoeling.

De grens tussen loyaliteit en verantwoordelijkheid
Maar wat doe je als de hele gang van zaken je zo beheerst dat je er slapeloze nachten van krijgt? Omdat je weet dat de maatschappelijke impact van wat ze gaan doen, niet te overzien is. Je bent niet iemand die ergens stampij over wil maken, want je voelt je loyaal ten opzichte van de organisatie. Toch zie je geen andere weg dan de publiciteit zoeken, juist omdat het gaat over nationale veiligheid.

Bewust de stap zetten die alles verandert
Voor hemzelf zijn de persoonlijke en beroepsmatige risico’s enorm. Hij realiseert zich dat die stap hem niet in dank zal worden afgenomen. De kans is groot dat hij zijn baan verliest en dat collega’s niet meer met hem willen praten. Toch nam hij de beslissing. “Je moet gewoon gaan waarvoor je gaat, toch?”, zegt hij.

Hollywood vs. de wandelgangen van Den Haag
Als voormalig ambtenaar met dertig dienstjaren op de teller lijkt het me dramatisch om te doen. Wie zet er nou de stap om klokkenluider te worden? In films zijn klokkenluiders altijd helden. Zo’n held stelt een grove misstand aan de orde. Hij neemt het op tegen heel foute politici of bazen met macht en weet daarbij van geen ophouden. Het loopt in de film altijd goed af: het recht krijgt zijn beloop, de boeven worden uitgeschakeld. Maar de praktijk is weerbarstiger.

De boodschapper krijgt de rekening
Op de werkvloer loopt de klokkenluider tegen een muur van ongeloof en weerstand, omdat de waarheid zo ongemakkelijk is. Vaak is de eerste reflex niet om de misstand op te lossen, maar de klokkenluider uit te schakelen. Ik ontdek dat voor bijna twee derde van de klokkenluiders het melden van een misstand forse negatieve gevolgen heeft: als een paria worden behandeld in de eigen organisatie, overplaatsing, ontslag of in de ziektewet belanden.

Wanneer de overheid zelf de misstand is
Ik schrik als ik lees dat in de publieke sector opvallend veel meldingen van klokkenluiders zijn. De meest schrijnende zaak deed zich voor bij het Ministerie van Defensie. Daar was een maatschappelijk werker niet bereid om de weduwe van een mijnexpert een verzonnen boodschap te brengen over de reden waarom haar echtgenoot om het leven was gekomen. Gedurende achttien(!) jaar misleidde het ministerie systematisch de maatschappelijk werker, de Tweede Kamer, media en samenleving. Pas na al die jaren erkende Defensie de waarheid. Google even op Spijkers en landmijnenaffaire als je wilt weten hoe dit zat.

Het imago van de klokkenluider verdient een update
Al die tegenwerking zorgt ervoor dat klokkenluiders een slechte naam hebben. Ze worden gezien als gestoord. Hun gedrag krijgt vaak het etiket ‘immoreel’ en er wordt hun een gebrek aan loyaliteit verweten. Dit komt vooral voor in organisaties met sterke gedragsnormen en grote druk om je daaraan te committeren. ‘Je dient niet je eigen nest te bevuilen.’
Uit onderzoek blijkt dat het slechte stereotype beeld niet klopt. Klokkenluiders zijn juist enorm betrokken bij de organisatie waarvoor ze werken. De reden dat ze iets zeggen, dat ze hun ogen per se niet willen sluiten, is dat ze veel om de organisatie geven en willen dat die gezond blijft.

Het algemeen belang als persoonlijk kompas
Ik bewonder deze mensen. Je moet toch maar het lef hebben om, nadat je intern geen gehoor hebt gekregen en er ook niks is veranderd, de kat de bel aan te binden. Niet flauw anoniem zoals bij het ‘lekken’ naar de pers, maar gewoon met open vizier. Je geeft daarmee je directe eigenbelang op, schaadt dat zelfs door de openbaarmaking. Het algemeen belang prevaleert.

Altruïsme in een wereld van eigenbelang
Als coach zie ik ze navigeren op de waarden die voor hen boven alles gaan. Ze benoemen die niet, maar ik denk aan rechtvaardigheid, fatsoen, zorgvuldigheid, ethiek, altruïsme. Wij, de anderen, vinden ze lastig. Omdat ze aandacht vragen voor iets wat wij niet willen zien. Want het gaat om tekortkomingen, fouten, oneerlijke afwegingen, onjuiste argumenten.

Dit blog gaat over één ambtenaar. Maar de vraag aan het eind is voor iedereen. Hoe ga jij om met niet gehoord worden?

Extra’s
In haar TEDTalk Willful Blindness  gaat Margaret Heffernan in op de psychologische mechanismen waardoor individuen en organisaties lastige informatie ontkennen of ervoor wegkijken. Ze laat zien wat het gevaar is van zelfgekozen blindheid en prijst gewone mensen die bereid zijn hun mond open te doen.

Het blog Van winter naar waarden geeft je een praktische manier om jouw persoonlijke waarden te ontdekken én ernaar te leven en werken.

Bronnen
Rijk Binnekamp: Klokkenluiders zijn helden! Artikel op Boom Management, 28 oktober 2022.
Wouter Boonstra: Wat is het profiel van de klokkenluider? Artikel op Binnenlands Bestuur, 28 juni 2023.
CAOP: Ruimte voor wrijving: waarom gemeenten dwarsliggers harder nodig hebben dan ooit, 26 februari 2026.
Benny Crul: Klokkenluiders. Artikel op Medisch Contact, 20 juli 2011.
Janny Dierx en Rob van Eijbergen: Bescherm nu eindelijk de klokkenluider. Essay op Binnenlands Bestuur, 13 maart 2022.
EenVandaag: Wat is belangrijker voor toekomst van DigiD: vrije markt of veiligheid? 'Overheid moet consequenties aanvaarden'. NPO 1, 16 april 2026.
Marloes de Koning: Hoge privacy-ambtenaar slaat alarm over DigiD: ministeries drukken overname door Amerikanen door. In NRC, 16 april 2026.
Geraldina Metselaar: Werknemers pikken het niet meer en luiden de noodklok: ‘Moeten ons beschermen tegen potentieel gevaar’. In: AD, 20 februari 2026
Huib Modderkolk: Privacy-adviseur BZK slaat alarm om overname DigiD. In de Volkskrant, 16 april 2026.
Nathan Ruijs: Longread: Organisatiecultuur en klokkenluiden in het publieke domein. Op Boom Management, 12 juli 2019

► Fotocredit
Bovenrand: Dimitris Vetsikas op Pixabay
In blog: Karolina Grabowska op Pexels