Als oudere ben je van alles, maar niet jong – een kompas voor je tweede loopbaanhelft

Je was erbij, maar je zag het niet: een stille revolutie voltrekt zich. Eentje die ook nog over een onsexy onderwerp gaat. Je mag het vreemd vinden dat ik daar een hele zomerweek mee bezig ben, tijdens een denkvakantie. Zullen we het mijn beroepsdeformatie noemen?

Het onderwerp dat niemand op een terrasje bespreekt
In de deelnemersgroep ben ik als 60+’er een van de jonkies. De oudste aanwezige is 89, de meeste zijn met pensioen. Ons bindt het thema waar we mee aan de slag gaan: ouder worden als ervaring. Daar heeft iedereen mee te maken, ook al is het niet iets waar we het constant over hebben. Suzanne Biewinga, de trainer van deze week, doet dat juist wel. Zij onderzocht het thema vanuit een filosofische hoek en ontdekte dat er ook nog eens heel weinig over is nagedacht.

Verval of doen alsof: dat zijn de opties
Ze vertelt dat er allerlei bevooroordeelde, onjuiste verhalen over ouderdom rondgaan. Grofweg zijn die er in twee soorten. De oudste soort ziet ouder worden alleen maar als verlies en verval. Zo vond de Griekse filosoof Aristoteles dat je tijdens je leven steeds meer achteruit gaat. Niet alleen lichamelijk, ook qua karakter. Zijn vervalverhaal is ondertussen meer dan tweeduizend jaar oud, maar zit diep in onze culturele bagage.
De tweede soort doet alsof ouderdom niet bestaat. Betekenisvol ouder worden is dan gelijk aan jong blijven en jong doen. Een populair verhaal dat goed past bij onze individualistische maatschappij. Maar als je eerlijk bent, is het een geloof dat je niet je hele leven volhoudt.

De uitkomst die de clichés doorprikt
Suzanne benadrukt dat beide clichés geen recht doen aan de complexiteit van het ouder worden. Door haar promotie op dit thema kan ze er veel over zeggen. Voor het onderzoek bestudeerde ze hoe de klassieke denkers uit de tijd van de Grieken en Romeinen naar ouderdom keken. Ze betrok hierbij de inzichten van hedendaagse denkers en wetenschappers. Maar het praktische, doorslaggevende deel van het onderzoek waren de gesprekken met bijna honderd ouderen over hun eigen ervaringen. Wat bleek? Ouder worden is ingewikkelder, avontuurlijker, veelzijdiger en ongewisser.

Waarom 67 een bijzonder getal is
Voor mij was het even zoeken wat Suzanne bedoelt met de term ‘oudere’. Het blijkt dat ze hiermee gepensioneerden omschrijft. In de loop van de week wordt me steeds duidelijker dat pensioen een dubbele verandering met zich meebrengt.
De verandering die je meestal niet beseft, is dat de pensioenleeftijd ongeveer overeenkomt met een knik in levensverwachting. Met 67 ben je dicht in de buurt van de grafieken die laten zien dat je vanaf 70 qua gezondheid een vrije val naar beneden maakt. Waar je vóór die leeftijd meestal niet zo bezig bent met dood en tijdelijkheid, neem je daarna ongewild deel aan een stoomcursus in omgaan met ziekte, verlies en dood.

De schrik na het laatste werkuur
Ervaren werker: let nu echt even op! Wat nog eerder invloed heeft en veel impact, is dat het betaalde, werkende leven heel belangrijk is in onze maatschappij. Je bent onderdeel van een groter geheel en hebt hierdoor een rol, status en invloed. In schril contrast hiermee zijn de verhalen waarin gepensioneerden met afgrijzen en schrik vertellen hoe snel ze in een parallelle samenleving terechtkomen. Wie ben ik? Wat beteken ik nog? Voor mezelf, voor anderen? Opeens tellen ze niet meer mee. De verandering is niet alleen biologisch, maar ook sociaal.

De grijze meerderheid is een feit
Ik zie een scherp verschil tussen de maatschappelijke werkelijkheid en de clichés over ouderen. Die werkelijkheid is te vinden in het bericht van het Centraal Bureau voor de Statistiek uit december 2025. Dat vertelt dat er in Nederland voor het eerst meer 65+’ers zijn dan jongeren tot 20 jaar. De verwachting is dat het verschil de komende decennia groter wordt. Welkom bij de stille revolutie.

Hoe de dood uit ons leven verdween
Suzanne begint haar boek met de constatering dat nooit eerder in de menselijke geschiedenis zo veel mensen zo oud werden als nu, in het begin van de eenentwintigste eeuw. Nieuw is dat we massaal ouder worden.
Ze beschrijft hoe leven en dood vroeger nauw met elkaar verstrengeld waren. Nu is de dood tijdens een decennialange volwassenheid voor veel mensen bijna afwezig. Onze jeugd lijkt eindeloos. Ook dat is nieuw. Maar in relatief korte tijd kondigt zich dan toch het onvermijdelijke einde aan.

Nieuwe vragen voor een nieuwe levensfase
Ouder worden in de snel veranderende samenleving van onze eeuw is het betreden van een onbekend terrein. Je weet niet wat dat gebied je brengt. Het roept nieuwe vragen op over de waarheid en betekenis van ouder worden. Uit de vele gesprekken weet Suzanne dat de grootste menselijke angst niet de dood is, maar vooral de zorg dat je leven misschien betekenisloos wordt. Volgens haar heb je de mentale kracht en nieuwsgierigheid van een ontdekkingsreiziger nodig om het onbekende gebied binnen te gaan.

Een kompas voor ervaren werkers
Ik mijmer over mijn denkweek en kijk ernaar met de bril van ervaren werkers en hun loopbaan. Die loopbaan is langer dan ooit en ook daarin krijg je te maken met stevige, achterhaalde clichés: over oudere werkers. Mijn motto: zie je tweede loopbaanhelft als een ontdekkingsreis. Graag geef ik je een kompas mee voor hoe je betekenisvol kunt blijven werken.

Richting geven aan je tweede loopbaanhelft
Op een kompas staat altijd een roos: een kruis met de vier windstreken erbij. Verder zit er een wijzertje in het kompas, de naald. Die wijst naar het noorden, hoe je het kompas ook draait. Dat komt doordat hij magnetisch is, net als de Noordpool van de aarde. De magnetische kracht van de Noordpool trekt de kompasnaald aan.

Noord: zie het leven als een reis door de tijd
In je leven is er de onverbiddelijkheid van de eindigheid van elk wezen. Geef jezelf ruimte om te denken over wat je wilt en wat je nodig hebt in de verschillende fasen van je loopbaan. Vraag je af: waar ben ik dankbaar voor? Welke levenslessen draag ik met me mee? Wat wil ik doorgeven aan de wereld?

Oost: ouder worden is veranderen
Elke dag komt de zon op. Laat dat een uitnodiging zijn om jezelf te blijven ontwikkelen. Wees niet bang om met iets nieuws te beginnen. Verzamel moed voor wat komen gaat. Ga op weg met hoop en een helder hart. Vraag je af: wat wil er in mij geboren worden? Welk perspectief wil ik volgen? Waar vind ik inspiratie?

Zuid: zorg voor verbinding met anderen
Tegenover de eindigheid van het noorden staat de kracht van het moment. Je ontvangt het leven van vorige generaties die je voeden, een taal leren en invoegen in de bestaande wereld. Jouw levensvuur is persoonlijk en uniek. Als ervaren werker en mens ben jij een voorbeeld voor anderen, zeker voor jongeren. Vraag je af: welk voorbeeld wil ik zijn? Hoe gebruik ik mijn innerlijk vuur?

West: zie het verleden onder ogen
In het westen gaat de zon onder. Bekijk dit dagelijkse verschijnsel eens als een kans om het verleden te bezien als de grond waarop je staat. Als je in het reine komt met je verleden, sta je steviger en vrijer in het heden. Herontdek jezelf opnieuw. Vraag je af: wat houdt me tegen? Wat helpt me om oude verhalen nu los te laten?

Mijn plan: filosoferen met werkende 60+’ers
In de summerschool maakte ik kennis met de ‘filosofiewerkplaats’. De deelnemers zochten naar woorden voor de ervaring van wat ouder worden is en voor hen betekent. Ik leerde hoe ik zo’n werkplaats kan opzetten en begeleiden. En dat smaakt naar meer!
Mijn idee is om werkende 60+’ers in hun laatste loopbaanjaren samen te laten verkennen en bespreken wat deze levensfase voor hen betekent. Als alternatief voor de Pensioen in zicht-cursussen? Maar misschien roept mijn blog bij jou hele andere ideeën of vragen. Ik ben benieuwd naar jouw verhaal. Zet het onder dit blog of stuur me een bericht.

Bronnen
Ik volgde de summerschool Ouder worden als ervaring bij de Internationale School voor Wijsbegeerte. Het boek van Suzanne Biewinga was hiervoor de basis.

Suzanne Biewinga
Ouder worden als ervaring – Filosofie van het late leven
Boom Uitgevers
ISBN 978 90 2446 907 9

Op haar website vind je een korte documentaire waarin ze vertelt waarom het belangrijk is om filosofiewerkplaatsen op te zetten.

De Poldersjamaan, Peter de Haan: De Vier Windrichtingen in het Sjamanisme: Sleutels tot Balans en Wijsheid
Amber Dujardin: Bijna iedereen wil lang leven, maar niemand wil graag oud zijn. Dagblad Trouw, bijlage Tijdgeest, 22 maart 2025.
Anne Hegeman: “Hier ga ik een boek van maken want het is té mooi om niets mee te doen”. Nationaal Ouderenfonds, 6 oktober 2025.
NOS Nieuws: Vergrijzing zet door: voor het eerst meer ouderen dan jongeren in Nederland, 16 december 2025
Mirjam Rasch: Ineens heeft de filosofie aandacht voor de betekenis van het ouder worden. In: NRC, 2 mei 2025.
Emile Smits: 7 tips voor goed ouder worden van filosoof Suzanne Biewinga. In: Filosofie Magazine, 22 april 2026.
Spraakmakers: Een andere blik op ouder worden (interview). NPO Radio 1, KRO-NCRV, 13 februari 2025.
Djuna Spreksel: ‘Goed en mooi ouder worden is niet: jong blijven’. In: Filosofie Magazine, 22 april 2025.

► Fotocredit
Bovenrand: eigen foto (Rijsterbos, Friesland)
In blog: Gerhild Klinkow via Pixabay